پروفسور ساموئل رهبر(۱۳۰۸ ش همدان- 1391 آمریکا)

پژوهشگر پرآوازه ایران در زمینه‌ هموگلوبین و فرآیند پیوند قندها به این مولکول است. او دکترای تخصصی ایمنی‌شناسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد و آزمایشگاه پژوهشی هموگلوبین را در همین دانشگاه راه‌اندازی کرد. کشف پروفسور رهبر، یعنی افزایش مقدار هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c) در افراد دیابتی، امروزه چراغ راه میلیون‌ها پزشک و بیمار دیابتی است. امروزه با تعیین مقدار HbA1c در نمونه خون بیمار مشخص می‌شود که آیا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبی داشته است یا نه. پروفسور رهبر بیش از یازده گونه هموگلوبین دیگر نیز کشف کرده است.

زندگی‌نامه

پروفسور ساموئل رهبر در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۰۸ خورشیدی(۱۲ می ۱۹۲۹ میلادی) در خانواده‌ ای دانش‌ دوست در شهر همدان به دنیا آمد. مادرش در خانه به زبان فرانسه سخن می‌گفت تا فرزندانش تا اندازه‌ای با یک زبان بیگانه آشنا شوند. برادر بزرگش آموزگار شیمی و فیزیک بود و کتاب‌هایی در شیمی نوشته بود که چندی در دبیرستان‌ها به عنوان کتاب رسمی آموزش داده می‌شد. او الگوی خوبی برای ساموئل، سه برادر دیگر و دو خواهرش بود که همگی در راه دانش و فرهنگ گام نهادند. ساموئل آموزش‌های آغازین را در مدرسه‌ اتحاد و دبیرستان پهلوی گذراند. آموزگار ادبیات، آقای باقر ادبی تاثیر عمیقی بر او داشته است.

ساموئل رهبر دوره‌ عمومی پزشکی خود را در سال ۱۹۵۳ در دانشگاه تهران به پایان رساند و در سال ۱۹۶۳ دکترای تخصصی ایمنی‌ شناسی را از همین دانشگاه دریافت کرد. پروفسور رهبر از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۶۰ در شهرهای آبادان و تهران به فعالیت‌های پزشکی بالینی پرداخت، اما در سال ۱۹۵۹ به زندگی دانشگاهی بازگشت و پس از دریافت درجه‌ دکترا در بخش ایمنی‌ شناسی دانشگاه تهران مشغول کار شد.

ساموئل رهبر از ۱۹۶۸ تا ۱۹۶۹ به عنوان فرصت مطالعاتی در کالج پزشکی آلبرت انیشتین در نیویورک به فعالیت‌های پژوهشی مشغول شد. این مدرسه‌ پزشکی در واقع جایگاه خلاقیت و پویایی فراوانی بود و در همان جا بود که او همکاری پژوهشی خود را با چهره‌های شاخص پزشکی به ویژه پروفسور هلن ام. رانی آغاز کرد. او پس از بازگشت به تهران در سال ۱۹۷۰ درجه‌ استاد تمام (پروفسوری) را دریافت کرد و به عنوان مدیر بخش زیست‌شناسی کاربردی دانشگاه علوم پزشکی تهران به فعالیت‌های خود ادامه داد.

پروفسور رهبر پس از انقلاب به آمریکا کوچ کرد و در بخش هماتولوژی و پیوند مغز استخوان شهر هوپ در ایالت کالیفرنیا به عنوان همکار پژوهشی مشغول فعالیت شد و از سال ۱۹۷۹ مدیرت آزمایشگاه پژوهشی هموگلوبین را برعهده گرفت. سه دختر پرفسور رهبر نیز راه پدر را پیش گرفته‌ اند و همه با درجه‌ ممتاز از دانشگاه‌های آمریکا فارغ التحصیل شده‌اند. رویا، دختر بزرگ او، پژوهشگر زیست‌شناسی مولکولی است؛ گیتا، دختر دوم، پزشک است و فیروزه، جوان‌ترین دختر او، دندانپزشک است.

دستاوردهای علمی

پروفسور رهبر در سال ۱۹۶۳ به پیشنهاد استادش هرمان لمان (Herman Lehmann)، استاد دانشگاه کمبریج انگلستان، آزمایشگاه پژوهشی هموگلوبین را در دانشگاه تهران بنیان‌گذاری کرد و در۱۵ سال کار پژوهشی توانست ۲۲۰ هزار نمونه خون را برای هموگلوبین‌های غیرعادی بررسی کند. او علاوه بر هموگلوبین‌هایی که پیش از آن کشف شده بود، یازده هموگلوبین جدید را نیز کشف کرد. اما کشف هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c) به سال ۱۹۶۷ مهم‌ترین دستاورد پژوهشی او به شمار می‌آید که نام او را در جهان پرآوازه کرده است.

در سال ۱۹۵۸، آلن و همکارانش مقاله ‌ای منتشر کردند و از هتروجنیسیته (یکدست نبودن) هموگلوبین A خبر دادند. هموگلوبین پروتئینی است که درون گلبول‌های قرمز خون وجود دارد و به جابجایی گازهای تنفسی کمک می کند. آلن انتظار داشت وقتی نمونه‌ای از هموگلوبین A را در دستگاه جدا کننده‌ پروتئین‌ها (دستگاه الکتروفورز) قرار می‌دهد، همه‌ مولکول‌های هموگلوبین در یک جا جمع شوند. اما هموگلوبین‌ها در چهار منطقه نواری شکل از هم تفکیک شدند: A1a, A1b, A1c, A1d

تا مدت‌ ها برای این یافته تفسیری وجود نداشت و برخی حتی آن را نتیجه‌ آلوده بودن مولکول‌های هموگلوبین به مولکول‌های دیگر می‌دانستند. هنگامی که پروفسور رهبر نتیجه‌ بررسی نمونه‌ هموگلوبین ۱۲۰۰ بیمار بیمارستانی را گزارش کرد و خاطر نشان کرد دو نفر بیمار دیابتی هموگلوبینی داشتند که در ژل نشاسته ‌ای دستگاه الکتروفورز خیلی سریع جا به جا می‌شد، همه چیز تغییر کرد. به علاوه، وی گزارش کرد در ۴۷ بیمار دیابتی از جمله ۱۱ کودک دیابتی نیز این نوع هموگلوبین را پیدا کرده است. اندکی بعد مشخص شد این هموگلوبین خاص، که فقط در بیماران دیابتی به مقدار قابل ملاحظه‌ای یافت می‌شود، همان هموگلوبین نوار A1c است.

بعدها مشخص شد هموگلوبین HbA1c) A1c4) تا ۶ درصد کل هموگلوبین را در فرد سالم تشکیل می‌دهد و مقدار آن در افراد دیابتی که قند خونشان به خوبی تحت نظارت نباشد، به شدت افزایش می‌یابد و به ۱۷ درصد نیز می‌رسد. در واقع، افزایش قند خون باعث می‌شود مولکول‌های قند به هموگلوبین‌ها متصل شوند و هموگلوبین قند دار(هموگلوبین گلیکوزیله) تشکیل شود که همان HbA1c است.

امروزه با تعیین مقدار HbA1c در نمونه خون بیمار دیابتی مشخص می‌شود که آیا بر مقدار قند خون خود نظارت خوبی داشته و به سفارش‌های پزشک توجه داشته است یا نه. به عبارت دیگر مقدار HbA1c نشان دهنده‌ وضعیت سلامتی فرد دیابتی است. بنابراین، کشف پروفسور رهبر، یعنی افزایش مقدار HbA1c در افراد دیابتی، امروزه چراغ راه میلیونها پزشک و بیمار دیابتی است. پروفسور این کشف اتفاقی را هدیه خداوند می‌داند؛ هدیه‌ای که خداوند از راه ایشان به همه بیماران دیابتی عطا کرده است.

پروفسور رهبر پس از کوچ دوباره به آمریکا پژوهش‌های خود را روی ساختمان HbA1c ادامه داد و از سال ۱۹۹۶ برای ساختن مهارکننده‌های گلیکوزیله (قنددار شدن) پروتیین‌ها کوشش کرد. او تا کنون نزدیک ۱۰۰ مقاله‌ پژوهشی منتشر کرده است که بیشتر آن‌ها درباره‌ ساختمان هموگلوبین‌ها و فرآیند گلیکوزیله‌ شدن است. از او چند مقاله‌ی مروری (review) که از نظر جایگاه علمی نویسنده بسیار مهم است، منتشر شده که تازه ‌ترین آن در مجله‌ Annals of the New York Academy of Sciences چاپ شده است. این مقاله چکیده‌ دستاوردهای دانشمندان و پژوهش‌های خود پروفسور رهبر درباره‌ روند گلیکوزیله شدن هموگلوبین است.

سپاس‌گذاری جهانیان

۱. پروفسور رهبر جایزه‌ دستاوردهای علمی جاودانه‌ انجمن دیابت آمریکا را دریافت کرده است و در سال ۱۹۹۶ به عنوان عضو افتخاری انجمن دیابت اروپا (EASD) و پژوهشگر برتر دیابت برگزیده شد. در معرفی شخصیت پژوهشی او در مجله‌ دیابتولوجیا چنین آمده است: «ساموئل یک شخصیت دانشگاهی شگفت‌ انگیز، بخشنده، کوشا و پرکار، درستکار و نیک ‌کردار است. او دارای خلاقیت واقعی است که گاهی فروتنی‌اش، آن را پوشیده می‌دارد». 

۲. پرفسور رهبر همواره به عنوان یکی از مفاخر آزمایشگاه پژوهشی هوپ مورد توجه بوده است. در همایشی که به نشانه‌ سپاسگذاری از کوشش‌های او برگزار شد، تصویر چهره‌ او را در آلبوم نام‌ آوران دستاوردهای علمی، گنجاندند و همین بنیاد پژوهشی کتابی درباره‌ کشف مهم پروفسور رهبر و اثر آن بر پیشرفت‌های بالنی، منتشر کرده است.

۳. پروفسور ریچارد روکو از دانشگاه سانفرانسیسکو در کتابی با عنوان مقاله‌های برجسته‌ شیمی بالینی، ۳۹ مقاله را به عنوان مقاله‌های برجسته‌ سده‌ بیستم میلادی برگزیده که مقاله‌ پروفسور رهبر با عنوان An abnormal hemoglobin in red cells of diabetics (هموگلوبین غیرعادی در گلبول‌های قرمز بیماران دیابتی) یکی از آنهاست. در پیش‌ گفتار این کتاب آمده است: مقاله‌هایی که در این کتاب معرفی می‌شوند، نقاط عطف مهم و تابلوهای راهنما برای پیشرفت شیمی بالینی در سده‌ بیستم میلادی هستند.

۴. پروفسور لوتر توماس از آلمان و پروفسور سابین پوشر از سوییس در کتابی که درباره‌ تاریخ تشخصی آزمایشگاهی نوشته‌ اند، دگرگونی‌های انقلابی را که در تشخیص آزمایشگاه رخ داده است، از بررسی ساده‌ ادرار در گذشته تا بررسی‌های دقیق امروزی، برشمرده‌اند که کشف مهم پروفسور رهبر درباره‌ هموگلوبین گلیکوزیله در بیمارن دیابتی در صفحه‌ ۵۴ آن آمده است.