خواجه رشید الدین فضل الله همدانی تولد ۶۴۸ ق / ۶۲۹ ش همدان درگذشت ۷۱۸ ق / ۶۹۶ ش ابهر)

پزشک مورخ وزیر و از رجال سیاسی دوره ایلخانان او از شخصیت های صاحب نفوذ سیاسی در اواخر سده هفتم خورشیدی بود که کتاب سترگ جامع التواریخ را به دستور غازان خان به رشته تحریر در آورد. حد خواجه معروف به موفق الدوله شغل عطاری داشت و به همین دلیل به امور پزشکی و طبابت هم می پرداخت پدرش ابوالفرج علی بن ابی الشجاع همدانی معروف به عماد الدوله هم از پزشکان معروف زمان بود و این خاندان به داشتن دانش پزشکی شهره بودند. اجداد خواجه ابتدا نزد. حکام اسماعیلی کوهستان زندگی میکردند و پس از براندازی آنان توسط هلاکوخان به عنوان پزشک به خدمت خاندان مغول در آمدند. از گذشته این طبیب نامی ایرانی تا زمانی که به دربار غازان خان ایلخان مغول پیوست چیزی در دست نیست اما بعد از ورود به دربار ایلخانان چنان بودی داشت که مدت ۳۲ سال به عنوان وزیر دربار مشغول خدمت بود و در این سمت خدمات ارزنده ای ارائه کرد. رشید الدین در تبریز بناهای مختلفی از جمله مدارس ، کتابخانه ها و بیمارستانهای فراوانی بنیان نهاد. می توان گفت عامل اصلی ورود او به دربار ایلخانان که زمینه ساز رشد چشمگیر او در دستگاه حاکم گشت شهرت و اعتبار علمی او در زمینه طلب و طبابت بود. شهرت و اعتباری که هیچگاه در طول زندگی سیاسی خود آن را از دست نداد خواجه در طول زندگی سیاسی خود تلاش فراوانی نمود تا طب اسلامی ایرانی را که زمانی در اوج شهرت بود و بنیانگذارانش هم چون رازی و این سینا تا قرن ها در آسمان علم میدرخشیدند از انحطاط و نابودی و افتادن به دامان خرافات حفظ کند. او حتی سعی کرد تا با بهره گیری از طب چینی که در آن زمان از پیشرفت خوبی بهره مند بود و تلفیق آن با سنت های پزشکی اسلامی و ایرانی طب سنتی ایران را ارتقا ببخشد. متاسفانه این جنبه از زندگی خواجه چندان مورد توجه محققان تاریخ قرار نگرفته است. از مهمترین اقدامات وی بنای ربع رشیدی شهرکی علمی و آموزشی در تبریز بود که با بسیاری مراکز علمی زمان خود همچون نظامیه بغداد قابل قیاس بود که پس از مرگش تخریب و غارت شد رشید الدین توجه خود را تنها به پایتخت ایلخانیان محدود نکرد و در شهرهای دیگری نیز به عمران و آبادانی پرداخت بیمارستان همدان را که به سبب چپاولگری به وضع نامطلوبی در آمده بود دوباره راه اندازی کرد ترمیم و تقویت بیمارستان اتابکی شیراز که دچار انحطاط شده بود . یکی دیگر از اقدامات رشید الدین در خدمت به علم پزشکی و طبابت مردم بود. سرانجام تحریک دشمنان و سعایت بدخواهان موجب شد تا سلطان ابوسعید خواجه و پسر شانزده ساله اش را به اتهام مسموم کردن سلطان محمد خدابنده(اولجایتو) پادشاه پیشین ایلخانان در چرگر ابهر به قتل رساندند. تألیفات پزشکی: -کتاب ادویه مفرده ختایی -کتاب ادویة مفرده مغولی -تنکسوق نامه با طب اهل ختا -کتاب باب الحقایق که باب یازدهم آن در باب چهری (آبله) و حصبه(تیفوس) است.

منبع: خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی طبیب سیاستدار، نوشته دکتر مسعود کثیری